पृष्ठभूमि

शिक्षण कला र कौशल शिक्षकको एउटा महत्वपूर्ण व्यावसायिक सक्षमता हो । आधुनिक शिक्षा शास्त्रले शिक्षकलाई पढाउने वा ज्ञान खन्याउने एकमात्र माध्यम मान्दैन । बरु उनीहरू सहयोगी, सहजकर्ता, उत्प्रेरक र मार्गदर्शक हुन् । बाल मनोविज्ञान, विद्यार्थीका रुचि, इच्छा र विकास क्रमलाई बुझेर उनीहरूको सिकाइ शैलीका आधारमा निर्धारित शिक्षण रणनीतिहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन कक्षा कोठामा गर्न सकेमा मात्र अपेक्षित सिकाइ उपलब्धि हासिल गर्न मद्दत मिल्दछ ।

शिक्षाशास्त्री जोन डिउईले भनेका छन् - "Education is not preparation for life; education is life itself" अर्थात् शिक्षा जीवनको तयारी मात्र होइन, यो स्वयं जीवन हो । त्यसैले विद्यालय र शिक्षकले बालबालिकालाई जीवन जिउन र बुझ्न सिकाउनु पर्छ । आजको वैज्ञानिक तथा २१औँ शताब्दीको युगमा सिकाइका लागि ४ सी अर्थात् सञ्चार (Communication), आलोचनात्मक सीप (Critical Thinking), सहकार्य (Collaboration) र सिर्जनात्मक चिन्तन (Creativity) को विकास गर्नु प्रत्येक विद्यालय र शिक्षकको दायित्व हो । 

सफल शिक्षक त्यो होइन जसले केवल पाठ्यक्रमका अध्यायहरू मात्र पूरा गर्छ, सफल शिक्षक त्यो हो जसले विद्यार्थी भित्र कहिल्यै नमर्ने जिज्ञासा जगाउँछ।

तर, नेपालका अधिकांश विद्यालयमा अझै पनि परम्परागत व्याख्यानमुखी (Lecture-based) शिक्षणकै प्रभाव देखिन्छ, जहाँ शिक्षक बोलिरहन्छन् र विद्यार्थी सुनिरहन्छन् । यस्तो निष्क्रिय सिकाइले परीक्षा सकिएपछि अधिकांश ज्ञान बिर्सिइन्छ । २१औँ शताब्दीको शिक्षाले केवल रेडिमेड उत्तर दिन सक्ने विद्यार्थी होइन, प्रश्न गर्न सक्ने, खोज गर्न सक्ने र नयाँ समस्याको समाधान निकाल्न सक्ने सक्षम नागरिक खोजिरहेको छ । विज्ञान तथा गणित विषयको सहजीकरण गर्दा शिक्षकले विविध विद्यार्थी केन्द्रित रणनीतिहरू अपनाउनु अपरिहार्य भइसकेको छ, जसले कक्षा कोठालाई जीवन्त र अर्थपूर्ण बनाउन सकून् । 
यहाँ कक्षाकोठामा प्रयोग गर्न सकिने केही नवीन र प्रभावकारी रणनीतिहरूको अर्थ, प्रक्रिया र व्यावहारिक उदाहरण प्रस्तुत गरिएको छ :

१. POE -Predict, Observe, Explain (अनुमान, अवलोकन, व्याख्या)

यो विज्ञान र गणित शिक्षणमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने अनुसन्धानमुखी (Inquiry-based) रणनीति हो । यसले विद्यार्थीको पूर्वज्ञान र वैज्ञानिक बुझाइको परीक्षण गर्दछ । यसमा मुख्य तीनवटा चरणहरू हुन्छन् : 

–    Predict  (अनुमान) : शिक्षकले एउटा प्रयोग वा समस्या प्रदर्शन गर्नुअघि के होला ? भनी सोध्छन् । विद्यार्थीले आफ्नो पूर्वज्ञानको आधारमा अनुमान लगाउँछन् र त्यसको कारण लेख्छन् ।

–   Observe (अवलोकन) : शिक्षकले प्रयोग गरेर देखाउँछन् वा विद्यार्थी आफैँले प्रयोग गर्छन् । उनीहरूले जे देख्छन्, त्यसलाई ध्यानपूर्वक टिपोट गर्छन् ।

–   Explain (व्याख्या) : विद्यार्थीले आफ्नो सुरुको अनुमान र वास्तविक अवलोकनबीचको भिन्नता तुलना गर्छन् । यदि अनुमान गलत भएमा आफ्नो धारणा सुधार्छन् र नयाँ वैज्ञानिक निष्कर्ष निकाल्छन् ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

विज्ञान विषयको शिक्षणमा वस्तु तैरने र डुब्ने (Density) अवधारणा सिकाउन यो रणनीति यसरी प्रयोग गर्न सकिन्छः

–    अनुमान : शिक्षकले एउटा कागती सादा पानीमा राख्दा के होला भनी सोध्छन् । विद्यार्थीले भन्छन्, यो डुब्छ त्यसपछि शिक्षकले पुनः सोध्छन् : यदि पानीमा धेरै नुन घोलियो भने के होला विद्यार्थीले अनुमान गर्छन्, नुनमा पनि डुब्छ । 

–    अवलोकन : शिक्षकले नुनिलो पानीमा कागती हाल्छन् । कागती पानीको माथि तैरिन्छ । विद्यार्थी अचम्मित हुँदै यो प्रक्रिया ध्यानपूर्वक हेर्छन् ।

–    व्याख्या : विद्यार्थीले समूहमा छलफल गर्छन् । नुन थप्दा पानीको घनत्व (Density) बढ्यो र कागतीको भन्दा बढी भएकाले कागती तैरियो भन्ने निष्कर्षमा उनीहरू पुग्छन् ।

२. HOT  Seat (तातो कुर्सी)

यो रणनीति विद्यार्थीको गहिरो बुझाइ, प्रश्नोत्तर गर्ने क्षमता र भूमिका निर्वाह (Role Play) को विकासका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।

• प्रक्रिया: एकजना विद्यार्थीलाई कक्षाको अगाडि एउटा विशेष कुर्सीमा (Hot Seat) बसाइन्छ। उक्त विद्यार्थीले कुनै वैज्ञानिक, गणितज्ञ, वा कुनै अवधारणा (जस्तै: पृथ्वी, सूर्य, वा 'शून्य') को भूमिका निर्वाह गर्छ। कक्षाका अन्य विद्यार्थीहरूले उसलाई उक्त विषयसँग सम्बन्धित कठिन र रचनात्मक प्रश्नहरू सोध्छन्। कुर्सीमा बस्ने विद्यार्थीले आफ्नो पात्रको रूपमा ती प्रश्नहरूको तर्कपूर्ण जवाफ दिनुपर्छ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

सौर्यमण्डल पाठ अध्यापन गर्दा:

• भूमिका: एकजना विद्यार्थी "सूर्य" (The Sun) बन्छ र तातो कुर्सीमा बस्छ।

• प्रश्नोत्तर: अन्य विद्यार्थीले सोध्छन्, "सूर्य दाइ, तपाईँ किन पूर्वबाट उदाएर पश्चिममा अस्ताउनुहुन्छ?" वा "तपाईँभित्र त्यति धेरै ऊर्जा कहाँबाट आउँछ?"

• जवाफ: कुर्सीमा बस्ने विद्यार्थीले सूर्यको तर्फबाट जवाफ दिन्छ, "म त आफ्नै ठाउँमा स्थिर छु, पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुमेकोले म घुमेको जस्तो देखिएको हो" र "मभित्र निरन्तर न्युक्लियर फ्युजन (Nuclear Fusion) भइरहने भएकाले ऊर्जा निस्किरहन्छ।"

३. TPS (Think-Pair-Share) र TGS (Think-Group-Share)

यो रणनीतिले व्यक्तिगत सोच, सामूहिक सहकार्य र प्रस्तुतीकरण कलाको विकास गर्नुका साथै कक्षाका सबैभन्दा लजालु विद्यार्थीलाई पनि सुरक्षित रूपमा आफ्ना विचारहरू व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गर्छ।

• Think (सोच्ने): शिक्षकले एउटा चुनौतीपूर्ण प्रश्न सोध्छन्। विद्यार्थीह १-२ मिनेट एक्लै चुपचाप सोच्छन् र आफ्नो धारणा बनाउँछन्।

• Pair/Group (जोडी वा समूह): विद्यार्थी आफ्ना साथीसँग जोडीमा (TPS) वा सानो समूहमा (TGS) बाँडिन्छन् र आफ्ना विचारहरू एकापसमा साटासाट गर्छन्।

• Share (साझा गर्ने): अन्तमा, प्रत्येक जोडी वा समूहबाट एकजनाले आफ्नो साझा निष्कर्ष सिङ्गो कक्षासामु प्रस्तुत गर्छन्।

कक्षाकोठा अभ्यास 

दैनिक जीवनमा बीजगणित (Algebra) को प्रयोग शीर्षकमा:

• Think: शिक्षक सोध्छन्, "हामीले पसलमा सामान किन्दा बीजगणितको x र y कसरी प्रयोग भइरहेको हुन्छ?" विद्यार्थी एक्लै सोच्छन्।

• Pair: दुईजना साथी मिलेर छलफल गर्छन्— "ए! मैले ५ वटा कपि र २ वटा डटपेन किन्दा कुल मूल्य हिसाब गर्नु पर्यो भने 5x + 2y त हुने रहेछ नि, जहाँ x र y कपि र पेनको मूल्य हो!"

• Share: उनीहरूले यो उदाहरण बोर्डमा लेखेर पूरा कक्षालाई बुझाउँछन्। (अनुभवले देखाउँछ कि यस रणनीतिबाट सामान्यतया मौन रहने विद्यार्थीहरूले समेत सक्रिय रूपमा आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्छन्, जसले उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउँछ)।

४. Brain Storming (मस्तिष्क मन्थन)

नयाँ विचारको उत्पादन गर्न र सोचमा विविधता ल्याउन मस्तिष्क मन्थन रणनीति उत्तम मानिन्छ। कुनै पनि नयाँ पाठ सुरु गर्नुअघि वा समस्याको बहु-समाधान खोज्नुपर्दा यो रणनीतिको प्रयोग गरिन्छ। यसमा सही वा गलत भन्दा पनि 'धेरै भन्दा धेरै विचार' निकाल्न जोड दिइन्छ।

• प्रक्रिया: शिक्षकले बोर्डको बिचमा एउटा मुख्य शब्द वा समस्या लेख्छन्। त्यसपछि विद्यार्थीलाई उक्त शब्द सुन्ने बित्तिकै दिमागमा जे आउँछ, त्यो भन्न लगाइन्छ। यो चरणमा कसैको विचारलाई पनि "गलत" भनिँदैन वा आलोचना गरिँदैन। सबै विचार बोर्डमा टिपिन्छ र अन्तमा ती विचारहरूलाई वर्गीकरण गरेर मुख्य पाठको निष्कर्ष निकालिन्छ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

वातावरण प्रदूषण शीर्षकमा:

• प्रक्रिया: शिक्षकले बोर्डमा "प्रदूषण" लेख्छन्। विद्यार्थीले धमाधम भन्छन्: प्लास्टिक, गाडीको धुवाँ, फोहोर पानी, रोग, कलकारखाना, ध्वनि, जलवायु परिवर्तन।

• निष्कर्ष: शिक्षकले ती सबै बुँदाहरूलाई वर्गीकरण गर्दै वायु, जल, र ध्वनि प्रदूषणको अवधारणा स्पष्ट पार्छन्।

५. Jigsaw (जिग्स - टुक्रा जोड्ने विधि)

यसले विद्यार्थीमा सामूहिक जिम्मेवारी र "एउटा सिकारु नै शिक्षक हो" भन्ने भावनाको विकास गराउँछ।

• Home Group (गृह समूह): कक्षालाई सुरुमा ५-५ जनाको मिश्रित समूहमा विभाजन गरिन्छ।

• Expert Group (विज्ञ समूह): एउटा ठुलो पाठलाई ५ भागमा बाँडिन्छ। प्रत्येक 'होम ग्रुप' बाट १-१ जना सदस्य निस्केर एउटा निश्चित उप-विषय अध्ययन गर्न "विज्ञ समूह" बनाउँछन्। उनीहरू उक्त विषयमा सघन छलफल गरेर विज्ञ बन्छन्।

• फिर्ता र सिकाइ: ती विज्ञ विद्यार्थी आ-आफ्नो 'होम ग्रुप' मा फर्किन्छन् र आफूले सिकेको भाग आफ्ना बाँकी ४ जना साथीहरूलाई पालैपालो सिकाउँछन्। यसरी टुक्रा-टुक्रा मिलेर सिङ्गो पाठ पूरा हुन्छ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

मानव शरीरका प्रणालीहरू (Human Body Systems) शीर्षकमा:

• प्रक्रिया: ५ वटा समूह बनाइन्छ। विज्ञ समूह 'क' ले पाचन प्रणाली, 'ख' ले श्वासप्रश्वास, 'ग' ले रक्तसञ्चार, 'घ' ले निष्कासन र 'ङ' ले स्नायु प्रणालीको अध्ययन गर्छ। पछि आ-आफ्नो समूहमा फर्केर एक-अर्कालाई सिकाउँछन्, जसले गर्दा थोरै समयमा सबैले सबै प्रणालीहरू गहिराइमा बुझ्न सक्छन्।

६.  Guided Graffiti (भित्ते छलफल)

यो विद्यार्थीलाई गतिशील (Active) राख्ने र रचनात्मक तरिकाले आफ्ना विचारहरू भित्ता वा चार्ट पेपरमा प्रस्तुत गर्ने विधि हो।

• प्रक्रिया: कक्षाकोठाका विभिन्न कुना वा भित्ताहरूमा ठुला चार्ट पेपरहरू टाँगिन्छन्, जहाँ फरक-फरक प्रश्न वा शीर्षक लेखिएको हुन्छ। विद्यार्थी साना समूहमा मार्कर बोकेर एउटा चार्ट पेपर अगाडि उभिन्छन् र आफ्ना विचार, चित्र वा बुँदाहरू कोर्छन् (Graffiti लेख्छन्)। निश्चित समयपछि शिक्षकले सङ्केत (ताली वा घण्टी) गरेपछि समूहहरू अर्को चार्ट पेपरमा सर्छन् (Rotate हुन्छन्) र अघिल्लो समूहले लेखेको कुरामा थप बुँदाहरू थप्छन्।

कक्षाकोठा अभ्यास 

ज्यामितीय आकृतिहरू (Geometric Shapes) को विशेषता सिकाउन:

• कागजहरू: चार्ट १: त्रिभुज, चार्ट २: वर्ग, चार्ट ३: वृत्त, चार्ट ४: आयत।

• प्रक्रिया: विद्यार्थी घुम्दै प्रत्येक कागजमा ती आकृतिहरूको विशेषता (जस्तै: वृत्तको क्षेत्रफल A = \pi r^2, त्रिभुजका तीन कोणको जोड 180^\circ) र दैनिक जीवनका उदाहरण (जस्तै: वृत्त = साइकलको पाङ्ग्रा) लेख्छन्।

७. SIG (Special Interest Group) / PBL (Project-Based Learning)

यो बढी व्यावहारिक र जीवनोपयोगी सिकाइ रणनीति हो, जसले विद्यार्थीलाई उनीहरूको रुचि अनुसार वास्तविक संसारको समस्या समाधान गर्न प्रेरित गर्छ।

• प्रक्रिया: शिक्षकले वास्तविक जीवनसँग जोडिएको कुनै समस्या वा परियोजना (Project) अघि सार्छन्। विद्यार्थी आफ्नो रुचि अनुसारको समूह (Special Interest Group) मा बाँडिन्छन्। उनीहरूले योजना बनाउँछन्, अध्ययन वा प्रयोग गर्छन्, तथ्याङ्क सङ्कलन गर्छन् र समस्याको समाधान खोज्छन्। अन्त्यमा, उनीहरूले आफ्नो मोडेल वा प्रतिवेदन कक्षामा प्रस्तुत गर्छन्।

कक्षाकोठा अभ्यास 

विद्यालयमा फोहोर व्यवस्थापन (Waste Management) शीर्षकमा:

• प्रक्रिया: विद्यार्थीले विद्यालयबाट निस्कने फोहोरलाई कसरी पुनःप्रयोग (Recycle) गर्ने भनी योजना बनाउँछन्। एउटा समूहले कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल बनाउँछ भने अर्को समूहले प्लास्टिकका बोतलबाट फूलबारी सजाउने सामान बनाउँछ र आफ्नो योजना कक्षामा प्रस्तुत गर्छन्।

८. Fish-bowl (माछा कचौरा विधि)

यो रणनीति ठुलो कक्षाकोठामा गहन र व्यवस्थित छलफल (Discussion) गराउन प्रयोग गरिन्छ।

• प्रक्रिया: ४-५ जना विद्यार्थी बीचमा गोलो घेरा (Inner Circle/Fishbowl) बनाएर बस्छन् र तोकिएको विषयमा गम्भीर छलफल गर्छन्। बाँकी सबै विद्यार्थी बाहिर गोलो घेरा (Outer Circle) मा बस्छन्।उनीहरूले बोल्न पाउँदैनन्, केवल भित्री घेराका साथीहरूको तर्क ध्यानपूर्वक सुन्छन् र टिपोट गर्छन्। भित्री घेरामा एउटा कुर्सी खाली राखिन्छ (Empty Chair); यदि बाहिरी घेराको कुनै विद्यार्थीलाई बलियो तर्क राख्न मन लागेमा ऊ उक्त खाली कुर्सीमा आएर आफ्नो भनाइ राख्छ र पुनः बाहिर फर्कन्छ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

'आणविक ऊर्जा: वरदान कि अभिशाप?' (Nuclear Energy: Boon or Bane?) भन्ने शीर्षकमा बहस गराउँदा भित्री घेराका विद्यार्थीले आणविक ऊर्जाका फाइदा र बेफाइदाबारे वैज्ञानिक तर्कहरू राख्छन् भने बाहिरी घेराका विद्यार्थीले सोचेर आवश्यकता अनुसार खाली कुर्सीमा आई आफ्नो बुँदा थप्छन्।

९. CT / Critical Thinking (समालोचनात्मक सोच)

यो कुनै छुट्टै खेल वा गतिविधि मात्र नभएर विद्यार्थीलाई "के", "किन", र "कसरी" भन्न सिकाउने एक निरन्तर प्रक्रिया हो, जसले घोक्ने प्रवृत्तिलाई पूर्णतः निरुत्साहित गर्छ।

• प्रक्रिया: शिक्षकले सिधा उत्तर आउने सतही प्रश्न सोध्नुको सट्टा सोच्न बाध्य पार्ने प्रश्न सोध्छन्। विद्यार्थीलाई प्रमाण सङ्कलन गर्न, जानकारीको सत्यता जाँच्न र आफ्नै तर्क प्रस्तुत गर्न लगाइन्छ।

कक्षाकोठा अभ्यास 

• साधारण प्रश्न: 2 + 2 = 4 हुन्छ (यो केवल घोकाइ हो)।

• Critical Thinking प्रश्न: "यदि हामीसँग दुईवटा खरायो र दुईवटा बाघ छन् भने, के ती सधैँ चारवटै रहलान्? किन रहँदैनन्?" वा "यदि शून्य (0) को आविष्कार नभएको भए हाम्रो आधुनिक डिजिटल प्रविधि कस्तो हुन्थ्यो होला?" यस्ता प्रश्नले विद्यार्थीलाई गणित र विज्ञानको गहिराइसम्म पुर्याउँछन्।

शिक्षकले ध्यान पुर्याउनुपर्ने कुराहरू

माथिका सबै रणनीतिहरू कक्षाकोठामा प्रयोग गर्दा शिक्षकले केवल भाषण दिने होइन, बरु विद्यार्थीलाई आफैँ सोच्न, गल्ती गरेर सिक्न (Trial and Error) र प्रश्न सोध्न पूर्ण स्वतन्त्रता दिनुपर्छ। प्रत्येक सिकाइ रणनीतिको अर्थ, भावना, मर्म र प्रक्रिया बुझेर आवश्यकता अनुसार प्रयोग गरिनुपर्छ। सिकाइमा शिक्षक र विद्यार्थीबीच दोहोरो संवाद अपरिहार्य हुन्छ।

निष्कर्ष

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले तथ्य र जानकारीहरू केही सेकेण्डमै उपलब्ध गराउने आजको युगमा विद्यालयको भूमिका केवल तयारी जानकारी दिनु होइन; बरु ती जानकारीको विश्लेषण गर्न, प्रश्न गर्न र सही निर्णय लिन सक्ने क्षमताको विकास गर्नु हो। त्यसैले आलोचनात्मक सोच, सहकार्य र सिर्जनात्मकतालाई केन्द्रमा राख्ने विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण रणनीतिहरू झन् महत्त्वपूर्ण बनेका छन्।

अन्ततः, सफल शिक्षक त्यो होइन जसले केवल पाठ्यक्रमका अध्यायहरू मात्र पूरा गर्छ, सफल शिक्षक त्यो हो जसले विद्यार्थी भित्र कहिल्यै नमर्ने जिज्ञासा जगाउँछ। गणित र विज्ञानका सूत्रहरू समयक्रममा बिर्सिन सकिन्छ, तर प्रश्न गर्ने, खोज गर्ने र समाधान  निकाल्ने सीप जीवनभर साथ रहन्छ। त्यसैले आजको कक्षाकोठा बनिबनाउ उत्तर दिने ठाउँभन्दा बढी 'प्रश्न जन्माउने' थलो बन्नुपर्छ। जब विद्यार्थीले उत्तर मात्र होइन, प्रश्न पनि सिर्जना गर्न थाल्छन्, तब मात्र वास्तविक शिक्षण सफल भएको मान्न सकिन्छ।

सन्दर्भसूची (References)
• Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
• Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (1999). Learning together and alone: Cooperative, competitive, and individualistic learning. Boston: Allyn and Bacon.
• Piaget, J. (1972). The Psychology of the Child. New York: Basic Books.
• Thomas, J. W. (2000). A review of research on project-based learning. San Rafael, CA: Autodesk Foundation.
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.

पाण्डे, सुनपुकुवा मावि उर्लावारी -२, मोरङका शिक्षक हुन् ।