विद्यालय शिक्षाको सफलता विद्यार्थी भर्ना र उपस्थितिको तथ्याङ्कले मात्र मापन हुँदैन; उनीहरूले हासिल गरेको ज्ञान, सीप, सोच्ने क्षमता र व्यवहारमा आएको परिवर्तनले यसको वास्तविक गुणस्तर निर्धारण गर्छ। नेपालको विद्यालय शिक्षामा पहुँच विस्तार भए पनि सिकाइ उपलब्धि, शिक्षकको पेसागत क्षमता, कक्षाकोठाको अभ्यास, मूल्याङ्कन प्रणाली र शैक्षिक समानताका चुनौती कायमै छन्। यस लेखले गुणस्तरीय सिकाइमा विद्यालयको संस्थागत वातावरण र शिक्षकको भूमिकालाई केन्द्रमा राख्दै शिक्षक तालिमको प्रभावकारिता, विद्यार्थीको सिकाइ मूल्याङ्कन, समावेशिता तथा प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको उपयोगबारे चर्चा गरेको छ। साथै, कक्षाकोठाको आवश्यकतासँग जोडिएको शिक्षक सहयोग, सिकाइमा आधारित मूल्याङ्कन र व्यावहारिक सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने तर्क प्रस्तुत गरेको छ।
पहुँच बढ्यो, सिकाइको प्रश्न अझै बाँकी
शिक्षाको गुणस्तर सामाजिक, आर्थिक र मानवीय विकासको आधार हो। विद्यालयले बालबालिकालाई पाठ्यपुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, सोच्ने, प्रश्न गर्ने, समस्या समाधान गर्ने, सहकार्य गर्ने र जिम्मेवार नागरिक बन्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ। त्यसैले विद्यालय शिक्षाको सफलता विद्यार्थी भर्ना भए वा नियमित उपस्थित भए भन्ने आधारमा मात्र मापन गर्न सकिँदैन। उनीहरूले के सिके, सिकेको ज्ञान व्यवहारमा कसरी प्रयोग गरे र त्यसले जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालले विद्यालय शिक्षामा पहुँच विस्तार गर्न उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण IV, २०२२/२३ अनुसार १५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको साक्षरता दर ७२.५ प्रतिशत पुगेको छ। सोही सर्वेक्षणले आधारभूत तहको खुद भर्नादर ९६.२ प्रतिशत र माध्यमिक तहको खुद भर्नादर ४७.६ प्रतिशत देखाएको छ। यी तथ्याङ्कले आधारभूत तहमा पहुँच उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको तर माध्यमिक तहसम्मको पहुँच र निरन्तरतामा अझै चुनौती रहेको देखाउँछन्।
गुणस्तरीय विद्यालयको पहिचान भौतिक पूर्वाधार वा परीक्षाको नतिजाबाट मात्र हुँदैन।
तर भर्नादर र साक्षरता दरले विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ बताउँदैनन्। विद्यालयमा उपस्थित हुनु र अपेक्षित ज्ञान तथा सीप हासिल गर्नु फरक कुरा हुन्। शैक्षिक गुणस्तर परीक्षण केन्द्रले सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरेको सन् २०२२ को कक्षा ५ को राष्ट्रिय विद्यार्थी उपलब्धि परीक्षण प्रतिवेदनअनुसार गणितमा ७७.८ प्रतिशत र नेपालीमा करिब ४९ प्रतिशत विद्यार्थी प्रवीणता तहभन्दा तलका दुई तहमा छन्। यसको अर्थ ती विद्यार्थीले केही पनि सिकेका छैनन् भन्ने होइन; उनीहरूले आधारभूत तहको केही ज्ञान हासिल गरे पनि अपेक्षित प्रवीणता प्राप्त गर्न बाँकी रहेको हो। तर ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थी प्रवीणता तहसम्म पुग्न नसक्नु विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरबारे गम्भीर प्रश्न हो।
त्यसैले पहुँच र सिकाइलाई परस्पर जोडिएका लक्ष्यका रूपमा हेर्नुपर्छ। विद्यार्थी विद्यालयसम्म आइपुग्नु पहिलो उपलब्धि हो; उनीहरूले अर्थपूर्ण र जीवनोपयोगी सिकाइ हासिल गर्नु त्यसको वास्तविक परिणाम हो।
विद्यालयः भवन भन्दा व्यापक सिकाइको वातावरण
विद्यालयलाई भवन, कक्षाकोठा, पाठ्यपुस्तक र परीक्षा सञ्चालन गर्ने संस्थाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो यस्तो सामाजिक र शैक्षिक वातावरण हो, जहाँ विद्यार्थीले ज्ञानसँगै अनुशासन, सहकार्य, समानता, जिम्मेवारी र मानवीय व्यवहार पनि सिक्छन्। विद्यालयको नेतृत्व, शिक्षकबीचको सहकार्य, अभिभावकसँगको सम्बन्ध, शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता र विद्यार्थीप्रतिको व्यवहारले सिकाइको गुणस्तरमा प्रभाव पार्छन्।
गुणस्तरीय विद्यालयको पहिचान भौतिक पूर्वाधार वा परीक्षाको नतिजाबाट मात्र हुँदैन। विद्यार्थीले निर्धक्क प्रश्न गर्न, गल्ती गर्दा अपमानित नभई सुधार्ने अवसर पाउन र सिकाइमा कठिनाइ हुँदा थप सहयोग प्राप्त गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
विद्यालयको नेतृत्वले सिकाइलाई संस्थाको साझा प्राथमिकता बनाउनुपर्छ। प्रधानाध्यापकको भूमिका प्रशासनिक काम, हाजिरी र प्रतिवेदनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। कक्षा अवलोकन, विद्यार्थीको सिकाइ प्रगतिको समीक्षा, शिक्षकबीच अनुभव आदानप्रदान र सुधारका लागि सामूहिक योजना निर्माणमा पनि नेतृत्व सक्रिय हुनुपर्छ। विद्यालयका समस्या व्यक्तिको कमजोरीका रूपमा मात्र नहेरी स्रोत, कार्यविभाजन, शिक्षण अभ्यास र व्यवस्थापनसँग जोडेर समाधान खोज्नुपर्छ।
नेपालको सङ्घीय संरचनामा विद्यालय शिक्षाको व्यवस्थापन र सुधारमा तीनै तहका सरकारको भूमिका जोडिएको छ। स्थानीय तह विद्यालय सञ्चालन र व्यवस्थापनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको भए पनि प्रदेश र सङ्घीय तहका नीति, मापदण्ड, प्राविधिक सहयोग र स्रोत व्यवस्थापनको महत्त्व घट्दैन। जिम्मेवारीको स्पष्टता र तहगत समन्वय कमजोर भएमा नीतिमा उल्लेख भएका सुधार कक्षाकोठासम्म पुग्न सक्दैनन्। त्यसैले विद्यालय सुधारलाई कुनै एक निकायको जिम्मेवारी मात्र नभई साझा उत्तरदायित्वका रूपमा लिनुपर्छ।
नेपालका विद्यालयमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका अभ्याससम्बन्धी युनिसेफको अनुसन्धान कार्यालय, शिक्षा मन्त्रालय र युनिसेफ नेपालको संयुक्त अध्ययन (सन् २०२४) ले शैक्षिक नेतृत्व, कक्षा अवलोकन, शिक्षकबीचको छलफल र विद्यार्थी केन्द्रित अभ्यासलाई विद्यालय सुधारका महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा औँल्याएको छ। यसले विद्यालय सुधार योजनाको सङ्ख्यामा होइन, कक्षाकोठामा देखिने परिवर्तनमा मापन हुनुपर्ने देखाउँछ।
शिक्षकः पाठ पढाउने व्यक्तिभन्दा सिकाइ सहजीकरण गर्ने मार्गदर्शक
शिक्षक विद्यालय शिक्षाका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हुन्। पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, प्रविधि र भौतिक पूर्वाधार आवश्यक छन्; तर ती सामग्रीलाई विद्यार्थीको सिकाइमा रूपान्तरण गर्ने काम शिक्षकको ज्ञान, शिक्षण सीप, तयारी र व्यवहारसँग जोडिएको हुन्छ।
शिक्षकको काम पाठ्यपुस्तकका विषयवस्तु पूरा गर्नु वा परीक्षाका प्रश्नको उत्तर लेख्न सिकाउनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। विद्यार्थीले विषयवस्तु बुझेका छन् कि छैनन्, सिकेको ज्ञान प्रयोग गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् र कहाँ कठिनाइ अनुभव गरिरहेका छन् भन्ने पहिचान गर्नु पनि शिक्षकको जिम्मेवारी हो। यसका लागि व्याख्या गर्ने, उदाहरण प्रस्तुत गर्ने, प्रश्न सोध्ने, छलफल गराउने र विद्यार्थीको प्रतिक्रियाअनुसार शिक्षण विधि परिवर्तन गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।
शिक्षकको व्यावसायिक क्षमता विकास गर्न तालिम आवश्यक हुन्छ। तर तालिममा सहभागी भएको प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु र सिकेको कुरा कक्षाकोठामा प्रयोग गर्नु एउटै कुरा होइन।
सबै विद्यार्थीको सिक्ने गति, रुचि, भाषिक पृष्ठभूमि र पूर्वज्ञान समान हुँदैन। एउटै विधिबाट सबैले समान रूपमा सिक्छन् भन्ने मान्यता व्यवहारमा प्रभावकारी नहुन सक्छ। त्यसैले शिक्षकले विद्यार्थीको आवश्यकता पहिचान गरी फरक उदाहरण, समूहगत अभ्यास र व्यक्तिगत सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। यो पाठ्यक्रमबाट विचलित हुनु होइन; पाठ्यक्रमले अपेक्षा गरेको सिकाइ हासिल गर्न उपयुक्त अवसर दिनु हो।
शिक्षकको व्यवहारले पनि सिकाइको वातावरण निर्माण गर्छ। विद्यार्थीलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको प्रश्न सुन्ने, त्रुटिलाई सिकाइको अवसर मान्ने र निष्पक्ष व्यवहार गर्ने शिक्षकले कक्षामा सक्रिय सहभागिताका लागि अनुकूल वातावरण बनाउन सक्छन्। त्यसैले शिक्षकको प्रभावकारिता कति पाठ पढाइयो भन्ने आधारमा मात्र होइन, विद्यार्थीले कति बुझे र सिकाइमा कति प्रगति गरे भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। यस्तो उत्तरदायित्वसँगै शिक्षकलाई आवश्यक समय, सामग्री, व्यावसायिक सहयोग र अनुकूल कार्यवातावरण उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
शिक्षक तालिमः सहभागिताभन्दा कक्षाकोठामा देखिने परिवर्तन महत्त्वपूर्ण
शिक्षकको व्यावसायिक क्षमता विकास गर्न तालिम आवश्यक हुन्छ। तर तालिममा सहभागी भएको प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु र सिकेको कुरा कक्षाकोठामा प्रयोग गर्नु एउटै कुरा होइन। तालिमको प्रभावकारिता त्यसले शिक्षकको ज्ञान, शिक्षण अभ्यास र विद्यार्थीको सिकाइमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने आधारमा परीक्षण गर्नुपर्छ।
नेपालमा सञ्चालन गरिएको सरकारी शिक्षक तालिम कार्यक्रमको प्रभावबारे गरिएको एक अनुसन्धान सन् २०२५ को World Bank Economic Review को अङ्कमा प्रकाशित भएको थियो। १६ जिल्लाका २०३ विद्यालय र १२ हजारभन्दा बढी कक्षा ९ र १० का विद्यार्थीसम्बन्धी तथ्यमा आधारित उक्त अध्ययनले मूल्याङ्कन गरिएको कार्यक्रमबाट विद्यार्थीको सिकाइमा उल्लेखनीय सुधार आएको प्रमाण भेटेन। अनुसन्धानले तालिममा सहभागिता, सत्र सञ्चालनको गुणस्तर, शिक्षकको विषयगत ज्ञान, नयाँ शिक्षण अभ्यासको प्रयोग र विद्यार्थीको पूर्वसिकाइमा रहेका कमजोरीजस्ता पक्षलाई सम्भावित कारणका रूपमा विश्लेषण गरेको थियो।
यसलाई नेपालका सबै शिक्षक तालिम असफल छन् भन्ने निष्कर्षका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। तर यसले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ: तालिमको योजना, शिक्षकको वास्तविक आवश्यकता, उपलब्ध समय र स्रोत तथा कक्षाकोठामा प्राप्त हुने निरन्तर सहयोगबीच तालमेल हुनुपर्छ।
तालिमको विषयवस्तु शिक्षकले पढाउने विषय र विद्यार्थीको सिकाइमा देखिएका कठिनाइसँग सम्बन्धित हुनुपर्छ। व्याख्यानमा मात्र सीमित नभई नमुना शिक्षण, अभ्यास, सामग्री निर्माण र समस्या समाधानका अवसर दिनुपर्छ। तालिमपछि शिक्षकले नयाँ अभ्यास गर्न आवश्यक समय, शैक्षिक सामग्री र सहकर्मी सहयोग पाउनुपर्छ। तालिमको सफलता कार्यक्रम सम्पन्न भएको प्रतिवेदनबाट होइन, कक्षाकोठामा देखिएको सुधारबाट पुष्टि हुनुपर्छ।
मूल्याङ्कनः अङ्क दिने प्रक्रिया होइन, सिकाइ सुधार्ने माध्यम
विद्यालय शिक्षामा परीक्षा र मूल्याङ्कनको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। तर यसको उद्देश्य विद्यार्थीलाई अङ्क वा श्रेणी दिनुमा मात्र सीमित भयो भने सिकाइ सुधारको सम्भावना उपयोग हुन सक्दैन। मूल्याङ्कनले विद्यार्थीले के सिके, के सिक्न बाँकी छ र थप सहयोग कसरी उपलब्ध गराउने भन्ने जानकारी दिनुपर्छ।
विद्यार्थीको सिकाइ बुझ्न लिखित परीक्षासँगै मौखिक प्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, परियोजना, प्रयोगात्मक अभ्यास, समूहगत कार्य र नियमित अवलोकन उपयोगी हुन सक्छन्। विषय र कक्षाको प्रकृति अनुसार उपयुक्त विधि छनोट गर्नुपर्छ। गणितमा उत्तर सही छ कि छैन भन्ने मात्र होइन, विद्यार्थीले समाधानको प्रक्रिया बुझेका छन् कि छैनन् भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भाषामा व्याकरणका नियम सम्झनुका साथै पढेर बुझ्ने, विचार व्यक्त गर्ने र लेख्ने क्षमता पनि परीक्षण गर्नुपर्छ।
विद्यार्थीको सिकाइमा देखिने अन्तरलाई उनीहरूको व्यक्तिगत क्षमताको कमीका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन।
मूल्याङ्कनबाट प्राप्त नतिजालाई शिक्षणमा प्रयोग गर्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ। धेरै विद्यार्थी एउटै अवधारणा बुझ्न असफल भएमा शिक्षकले आफ्नो व्याख्या, उदाहरण वा अभ्यासको विधि पुनरावलोकन गर्नुपर्छ। केही विद्यार्थी मात्र कठिनाइमा छन् भने उनीहरूलाई लक्षित सहयोग दिन सकिन्छ। यसरी मूल्याङ्कन शिक्षण र सिकाइबीच निरन्तर प्रतिक्रिया दिने माध्यम बन्छ।
परीक्षाको नतिजालाई विद्यालय, शिक्षक वा विद्यार्थीलाई दण्डित गर्ने एकमात्र आधार बनाउनुको सट्टा सुधारका लागि सूचना दिने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। नतिजा समीक्षा गर्दा विद्यार्थीको पूर्वसिकाइ, उपलब्ध स्रोत, उपस्थितिको अवस्था, भाषिक कठिनाइ र विद्यालयको शैक्षिक वातावरणजस्ता पक्षलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
समावेशिता र समान अवसरः सबै विद्यार्थीलाई सिक्ने अवसर
गुणस्तरीय शिक्षा भनेको केही विद्यार्थीले उत्कृष्ट नतिजा हासिल गर्नु मात्र होइन; सामाजिक, आर्थिक, भाषिक र भौगोलिक रूपमा फरक पृष्ठभूमिबाट आएका प्रत्येक विद्यार्थीले आफ्नो क्षमताअनुसार सिक्ने अवसर पाउनु पनि हो। पहुँच विस्तार हुँदैमा सबै विद्यार्थीको सिकाइ अनुभव र उपलब्धि समान हुन्छन् भन्ने छैन। राष्ट्रिय विद्यार्थी उपलब्धि परीक्षण २०२२ ले प्रदेश, स्थानीय तह, विद्यालयको प्रकार, घरमा बोलिने भाषा र सामाजिक पृष्ठभूमिअनुसार विद्यार्थीको उपलब्धिमा अन्तर रहेको देखाएको छ। विशेषतः सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयबीच केही विषयमा उपलब्धिको अन्तर देखिए पनि त्यसलाई विद्यालयको प्रकारले मात्र निर्धारण गरेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। परिवारको आर्थिक अवस्था, घरको सिकाइ वातावरण, शिक्षक तथा शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता र विद्यालयको व्यवस्थापनजस्ता पक्ष पनि विचार गर्नुपर्छ।
विद्यार्थीको सिकाइमा देखिने अन्तरलाई उनीहरूको व्यक्तिगत क्षमताको कमीका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। घरमा पढ्ने वातावरण, पाठ्यसामग्रीमा पहुँच, भाषिक सहजता, विद्यालयको स्रोत, नियमित उपस्थिति र शिक्षकबाट प्राप्त सहयोगले पनि प्रभाव पार्छन्। त्यसैले समान व्यवहार गर्नुका साथै आवश्यकताअनुसार फरक सहयोग उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ।
कुनै विद्यार्थीले विषयवस्तु बुझ्न कठिनाइ अनुभव गरेमा थप उदाहरण, सरल व्याख्या, पुनःअभ्यास वा व्यक्तिगत सहयोग दिन सकिन्छ। भाषिक कठिनाइ भएका विद्यार्थीका लागि उनीहरूको पूर्वज्ञान र भाषिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएका उदाहरण उपयोगी हुन सक्छन्। अपाङ्गता भएका विद्यार्थीको आवश्यकता पहिचान गरी पहुँचयोग्य सामग्री, उपयुक्त शिक्षण विधि र आवश्यक सहजीकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ
अभिभावकसँगको नियमित संवादले पनि विद्यार्थीको सिकाइमा सहयोग पुर्याउँछ। विद्यालयले अभिभावकलाई विद्यार्थीको कमजोरी सुनाउने काममा मात्र सीमित नभई घरमा सिकाइलाई कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ भन्ने व्यावहारिक सुझाव दिनुपर्छ। समावेशी शिक्षाको सार सबै विद्यार्थीलाई एउटै तरिकाले सिकाउनु होइन; प्रत्येक विद्यार्थीले अपेक्षित सिकाइ हासिल गर्न सक्ने अवसर र सहयोग सुनिश्चित गर्नु हो
प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताः साधनलाई उद्देश्य नबनाऔँ
डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले शिक्षण सामग्री निर्माण, अभ्यासको विविधता, व्यक्तिगत प्रतिक्रिया र सिकाइसम्बन्धी जानकारीको विश्लेषणमा उपयोगी सम्भावना प्रस्तुत गरेका छन्। शिक्षकले उपयुक्त डिजिटल सामग्रीबाट विषयवस्तु स्पष्ट पार्न, थप अभ्यास तयार गर्न र कठिन अवधारणालाई फरक उदाहरणमार्फत बुझाउन सहयोग लिन सक्छन्।
तर प्रविधिको उपलब्धता आफैँमा गुणस्तरीय सिकाइको प्रमाण होइन। इन्टरनेट, उपकरण, विद्युत्, डिजिटल सीप र उपयुक्त सामग्रीमा असमान पहुँच हुँदा प्रविधिमा आधारित कार्यक्रमले विद्यमान असमानता अझ बढाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल साधनको प्रयोग गर्दा विद्यालयको अवस्था, विद्यार्थीको आवश्यकता र शिक्षकको तयारीलाई ध्यान दिनुपर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट प्राप्त जानकारी सधैँ सही, पूर्ण वा उपयुक्त हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन। त्यसैले शिक्षक र विद्यार्थीले सामग्रीको सत्यता जाँच्ने, स्रोत पहिचान गर्ने, व्यक्तिगत विवरण सुरक्षित राख्ने र बौद्धिक इमानदारी कायम गर्ने अभ्यास सिक्नुपर्छ। विद्यार्थीले आफैँ सोच्ने, लेख्ने र समस्या समाधान गर्ने प्रक्रियालाई विस्थापित गर्ने गरी प्रविधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।
शिक्षकको निर्णय, विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता र पाठ्यक्रमको उद्देश्यलाई केन्द्रमा राखेर प्रयोग गरिएमा प्रविधिले सिकाइलाई सहयोग गर्न सक्छ। प्रविधि शिक्षकको विकल्प होइन; विवेकपूर्ण प्रयोग गर्दा शिक्षण र सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन सक्ने साधन हो।
सुधारका प्राथमिकताः नीतिबाट कक्षाकोठासम्म
विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न नीतिगत प्रतिबद्धता, पर्याप्त स्रोतसाधन, प्रभावकारी नेतृत्व र कक्षाकोठाको दैनिक अभ्यासबीच समन्वय हुनुपर्छ। सुधारका कार्यक्रमको सङ्ख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; प्राथमिकता स्पष्ट, कार्यान्वयन व्यावहारिक र उपलब्धि मापनयोग्य हुनुपर्छ। यसका लागि सात पक्षमा ध्यान दिनु आवश्यक छ।
१. विद्यार्थीको सिकाइलाई मुख्य उपलब्धिका रूपमा स्थापित गर्नेः विद्यालयको वार्षिक योजना र समीक्षा प्रक्रियामा भर्ना, उपस्थिति र परीक्षा नतिजासँगै विद्यार्थीले अपेक्षित पढाइ, लेखाइ, गणितीय सोच र विषयगत सीप हासिल गरे कि गरेनन् भन्ने प्रश्न समावेश गर्नुपर्छ।
२. शिक्षकको व्यावसायिक सहयोगलाई निरन्तर बनाउनेः तालिमलाई एकपटकको कार्यक्रमका रूपमा सीमित नगरी कक्षाकोठाको आवश्यकता, नमुना अभ्यास, सहकर्मी सिकाइ, विषयगत छलफल र अनुगमनसँग जोड्नुपर्छ। शिक्षकको विद्यालयमा बित्ने समय, शिक्षण सामग्रीको उपलब्धता र कार्यभारसँग सम्बन्धित समस्यालाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ।
३. विद्यालय नेतृत्वलाई सिकाइ सुधारमा केन्द्रित गर्नेः प्रधानाध्यापक र विद्यालय व्यवस्थापनले कक्षाकोठाका कठिनाइ, विद्यार्थीको प्रगति र शिक्षकलाई आवश्यक सहयोगबारे नियमित समीक्षा गर्नुपर्छ। समीक्षा दोषारोपणका लागि नभई सुधारका निर्णय लिन उपयोगी हुनुपर्छ।
४. मूल्याङ्कनबाट प्राप्त सूचना व्यवहारमा प्रयोग गर्नेः कुन सिकाइ उपलब्धिमा विद्यार्थी कमजोर छन् भन्ने पहिचान गरी सोहीअनुसार पुनःशिक्षण, थप अभ्यास र आवश्यक सहयोगको व्यवस्था गर्नुपर्छ। त्यसबाट भएको सुधारको अवस्था पनि पुनःमूल्याङ्कन गरी हेर्नुपर्छ।
५. सिकाइमा पछाडि परेका विद्यार्थीलाई समयमै सहयोग गर्नेः अनुपस्थिति, भाषिक कठिनाइ वा आधारभूत सीपको कमजोरीका कारण सिकाइ प्रभावित भइरहेको छ भने विद्यालयले समस्या पहिचान गरी अभिभावक र सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गर्नुपर्छ।
६. स्रोतको वितरणलाई आवश्यकतासँग जोड्नेः शिक्षक, शैक्षिक सामग्री, पहुँचयोग्य पूर्वाधार र प्रविधिको उपलब्धता निर्धारण गर्दा विद्यालयको भौगोलिक अवस्था, विद्यार्थीको आवश्यकता र सिकाइका चुनौतीलाई ध्यान दिनुपर्छ।
७. सुधारको परिणाम मापन गर्नेः विद्यालयले सिकाइ उपलब्धिका आधारमा विद्यार्थीको प्रारम्भिक सिकाइ अवस्था अभिलेख गरी निश्चित अवधिमा उनीहरूको प्रगति, शिक्षण अभ्यासमा आएको परिवर्तन र आवश्यक सहयोगको उपलब्धताको समीक्षा गर्नुपर्छ। प्रगति अपेक्षाअनुसार नभएमा त्यसका कारण पहिचान गरी कार्ययोजना संशोधन गर्नुपर्छ।
यी प्राथमिकताले सुधारका प्रयासलाई घोषणामा मात्र सीमित नराखी कार्यान्वयन, मापन र निरन्तर सुधारको प्रक्रियासँग जोड्न सहयोग गर्छन्। सूचक निर्धारण गर्दा पाठ्यक्रम, विद्यार्थीको उमेर, विद्यालयको अवस्था र उपलब्ध प्रमाणलाई आधार बनाउनुपर्छ। तर सबै विद्यालयमा एउटै सङ्ख्या (परिमाण) मा आधारित लक्ष्य यान्त्रिक रूपमा लागू गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
निष्कर्षः विद्यालयको वास्तविक सफलता विद्यार्थीको सिकाइमा
नेपालले विद्यालय शिक्षामा पहुँच विस्तार गरेको छ। तर भर्ना र उपस्थितिको उपलब्धिलाई विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइमा रूपान्तरण गर्नु अझ महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। राष्ट्रिय तथ्याङ्कले तहअनुसार भर्नादरमा रहेको अन्तर देखाउँछ भने कक्षा ५ को राष्ट्रिय विद्यार्थी उपलब्धि परीक्षणले नेपाली र गणितजस्ता आधारभूत विषयमा अपेक्षित प्रवीणता हासिल गर्न नसकेका विद्यार्थीको ठूलो अनुपाततर्फ ध्यानाकर्षण गराउँछ। शिक्षक तालिमसम्बन्धी नेपालमै गरिएको अनुसन्धानले पनि कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु र त्यसबाट विद्यार्थीको सिकाइमा सुधार आउनु बीच स्वतः सम्बन्ध स्थापित हुँदैन भन्ने देखाएको छ।
यी प्रमाणले विद्यालय शिक्षाको सुधारलाई कुनै एउटा पक्षको जिम्मेवारीमा सीमित गर्न नमिल्ने स्पष्ट पार्छन्। शिक्षकको विषयगत ज्ञान र शिक्षण सीप, विद्यालय नेतृत्वको सक्रियता, सिकाइ सुधार्ने मूल्याङ्कन, आवश्यकता अनुसारको सहयोग, पर्याप्त शैक्षिक स्रोत र उत्तरदायी व्यवस्थापन एकअर्कासँग जोडिनुपर्छ। शिक्षकलाई जिम्मेवार बनाउनु आवश्यक छ; त्यति नै आवश्यक उनीहरूले प्रभावकारी शिक्षण गर्न सक्ने समय, सामग्री, व्यावसायिक सहयोग र अनुकूल वातावरण उपलब्ध गराउनु पनि हो।
अन्ततः गुणस्तरीय विद्यालयको पहिचान भवन, कार्यक्रम वा परीक्षाको अङ्कमा मात्र सीमित हुँदैन। विद्यार्थीले के सिके, सिकाइमा कठिनाइ हुँदा कस्तो सहयोग पाए र उनीहरूको ज्ञान तथा सीपमा कस्तो प्रगति भयो भन्ने कुराले विद्यालयको वास्तविक सफलता देखाउँछ। विद्यालयलाई सिकाइको केन्द्र बनाउने, शिक्षकलाई प्रभावकारी सहजीकरणका लागि सक्षम बनाउने र प्रत्येक विद्यार्थीको प्रगतिलाई सुधारको आधार बनाउने अभ्यासले मात्र विद्यालय शिक्षालाई पहुँचबाट उपलब्धितर्फ र औपचारिक शिक्षाबाट अर्थपूर्ण सिकाइतर्फ अघि बढाउन सक्छ।
शिक्षा सेवामा लामो समय काम गरेका मरहठ्ठा नेपाल सरकारका पूर्व सहसचिव हुन् ।
प्रतिक्रिया